Toplumsal Muhalefet ve Şiir

 

“ŞİİR ANAYASAYA AYKIRIDIR”

“Toplumsal Muhalefet ve Şiir” dendikte aklıma hemen, Cemal Süreya’nın ünlü “Şiir Anayasaya Aykırıdır” başlıklı yazısı geldi. Orada “şiir barbardır” ve bu yüzden de, -Kant’tan ilhamla- “ahlâkı kovar” der Cemal Süreya. (Vârolmuş ve var olan) ahlâk ve hukuk düzenleri hiçbir zaman insanoğlunun tabiatına tam bir uygunlukta olmamıştır çünkü. Peki niçin olmamıştır? Tüm yasalar, tüm kurallar, yaşamı kolaylaştırdığı, hattâ mümkün kıldığı söylenen “toplumsal sözleşme” kandırmacasına karşın, doğrudan ve dolaylı olarak, hep güçlüye, maddi zenginlikleri elinde tutan ve yitirmek istemeyenlere hizmet eder de ondan. Yasaları yapanlar hep güçlülerdir ve tüm denetim mekanizmaları da onların elindedir. Bugün artık, bilincimizi bırakın, bilinçaltımız bile ellerindedir. Şiirin, bu cangılın içinde ayrı bir yeri olduğuna, hâlâ içimizdeki ilkel’i, yozlaşmamış olan saf yanı açığa çıkarabilecek, uyuyan özümüzü uyandırabilecek güce sahip olduğuna inanıyorum. Çünkü şiirin kendisi de oradan geliyor. Bir nemf gibi kaçgun ve uçucu, göğe ve toprağın –içimizin!- derinliklerine ait. Bu yüzden de konformize edilmesi, ele avuca sığması zor. Hâlâ bir devrimci potansiyele, “düyayı değiştirme” gücüne sahip. Filistinli şair Mahmut Derviş’in dediği gibi, “şiir bir savaş uçağını düşüremez ama o savaş uçağının pilotunun düşüncesini değiştirebilir.” Böyle bir güce sahip olan , bir de aşk var belki. Aşk ve şiir bugün hâlâ tabulara, verili olana; paraerkil, ataerkil ve cinsiyetçi kodlara, tek kelimeyle kurulu düzene meydan okuma, onu sorgulayıp sarsma, taşlaşmış yapıda gedikler açma potansiyeline sahip iki güç.

Adorno, “Lirik Şiir ve Toplum” başlıklı yazısında “Lirik tinin maddi şeylerin üstün gücüne karşı o çok kişisel muhalefeti, dünyanın şeyleşmesine karşı, modern çağın başlangıcından, sınai devrimin hayattaki baskın güç hâline gelişinden beri insanların meta tahakkümü altına girişine karşı bir tepki biçimidir” der ve bu tepkiye örnek olarak Lorca ve Brecht gibi şairlerin yanısıra Rilke’nin ve “her türlü burjuva duyarlılığının suratında tokat gibi patlayan lirik şiirler yazıyordu”, “kitlelerin hakikatine herhangi bir ‘yoksul halk’ şiirinin olabileceğinden daha sadıktı” diyerek Baudelaire’in de adını anar.

Aynı Adorno, “Auschwitz’den sonra şiir yazılamaz” demişti. O günden bugüne daha kaç Auschwitz yaşandı! Dünya koskoca bir Auschwitz kampına dönüştü. Kuşatıldık. Albert Camus’nun Başkaldıran İnsan’da yaptığı biraz da mazlumun zâlime dönüşme potansiyeline karşı bir uyarıydı ve gerçek oldu. Belki de en çok şimdi gereksinimi var dünyanın şiire. Saf’kan şiirle safları sıklaştıran şiirin, içinde yüzdüğümüz deryayla içimizde yüzen deryanın birbirine karışıp katışmasına. Bunun için de, -bugün kültürel hegemonyanın bir parçası hâline gelmiş olan popülizmin ve dahi pasifizmin dört başı mâmur ve mâmul tuzaklarına düşmeksizin- tavrı ve duruşuyla, sırasında eylemiyle, gerçek anlamda “muhalif” olabilecek bir şaire (çoğul anlamda kullanıyorum bunu) gereksinim var. İktidar talebi olmayan, küçük hesaplar peşinde koşmayan, aydın kimliğiyle sanatçı kimliği birbiriyle örtüşen. Şiir gökten zembille inmiyor çünkü ve hepimiz içinde yaşadığımız toplumun ve çağın ürünleriyiz. Turgut Uyar boşuna “şiir çıkmazda, çünkü insan çıkmazda” demiyordu. Hakiki ve has olana gereksinim var. Dünyayı iyi okuyana. Özgür ve gür olana. Sanatçının-şairin biraz kendi acılarından başını kaldırıp dünyada yaşanan acılara; toplumsal, siyasal ve ekonomik olana; güne, tarihe ve geleceğe bakması gerekiyor. Karnının tok, gözünün kara olması, zalimin değil mazlumun yanında yer alması, her koşulda aklının ve “vicdan”ının sesini dinlemesi gerekiyor. Yapay gündemlerin kuyruğuna takılmadan kendi gündemini yaratabilmesi gerekiyor. Ve dahi, “yeryüzünün neresi ağrırsa benim de bir yerim ağrır” diyenlerden olması gerekiyor. Ritsos bunun için “Benim yaşamım, politik yaşamım şiirim kadar önemlidir. Bir ‘Ritsos mitosu’ varsa, bu sadece şiirden oluşmamıştır” diyordu. Aynı zamanda bir şair de olan Vietnamlı Ho Şi Minh bir şiirinde “Şairler de savaşmasını bilecek” diye, bunun için. Nazım bunun için hâlâ bir mitos.

Şiir dili özü itibariyle zaten muhaliftir. Şiir ve şair her devirde tehlikeli görülmüş, susturulmaya çalışılmış ve iktidarlar evvel ezel sözcüklerin gücünden ürkmüşlerdir. Franco faşizminin bir duvarın dibinde kurşuna dizdiği Lorca, ömrünün büyük bir kısmı sürgün ve hapislerde geçen ve ölümü de bu yüzden olan dev şair Neruda bunun capcanlı örnekleridir. Sergey Yesenin ve Mayakovski, belki de içlerindeki muhalif ruhu susturamadıkları için ölümü seçmişlerdir. Burada aklıma şair Adnan Satıcı’nın “Bugünün sanatçıları çağının tanığı değil, sanığı olmak zorundadır” sözü düşüyor. Kendimize sormamız gereken bir soru var sanırım: Bugün niçin şairler çağlarının bırakın sanığı, tanığı bile olamamaktadırlar? İşte bu sorunun üzerine cesaretle gidebilendir şair.

Kulaklar tümden paslanmadan ve gün gelip dilimizi hepten lâl kılmadan acı! Unutmayalım: Ölümsüz olan Pir Sultan Abdal’dır. Hızır Paşa ise zulmün adıdır sadece.

Perihan BAYKAL

Afrodisyas Sanat, Ocak-Şubat 2012

Not: "Toplumsal Muhalefet ve Şiir" başlıklı Özel Bölüm kapsamındaki yazım.

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !