SERENCAM

KİTAP KOKULU ODA

Gediz…

"Manisa'da bir Zümrüdüanka" diyerek çıkmaya başlayan Gediz Dergisi'nin ilk sayısını posta kutumda bulduğumda yemyeşil bir su esintisi vurmuştu yüzüme, kıyısı söğütlü. Nehirleri çok severim. Akarsuları desem daha doğru olacak galiba. Minik, cılız bir dere de olsa, bayılırım akan sulara. Giderek azalıyor değil mi dereler? Kimisi kurudu, kimisi toprakla dolduruldu. Benim bir dolu dere anım vardır oysa, çocukluğumdan. Çakıl çakıl, su kokan taşlarını sekerek dolaştığımız; şırıl şırıl ıslaklığında cıvıl cıvıl oynaştığımız dereler. Şimdiki çocukların var mı? Özellikle şehirde doğup büyüyenlerin? Ailelerle çıkılan turistik gezilerden söz etmiyorum. Büyüdüğü, koşturduğu, sınırlarını keşfettiği mahalleden, bir kır gezisinden ya da bir akraba ziyaretinden kalma? Çok ama çok zor. O güzelim dereler yok artık.

Neyse, dedim ya, akarsuları çok severim ve Gediz Dergisi, sıcağı boğucu, koşturmacalı bir günün sonunda serin bir su kıyısı bulmuşçasına sevindirip serinletmişti beni. Doğrusunu söylemek gerekirse hemen okuyamadım; nasıl olduysa başka işler, başka okumalar girdi araya. Başucumdaki, hemen okurum diye koyduğum gazeteliğin içinde, başka gazete ve dergilerin arasında kaybolup gitti. Ta ki önceki geceye kadar. Meğer gerçek bir 'zümrüdüanka'ymış Gediz. 1930'dan bu yana çeşitli aralıklarla çıkan bir derginin, dördüncü kez, küllerinden yaratılma çabasıymış ellerimde tuttuğum dergi. Ayrıca, evet, gerçek de bir şiir zümrütü Gediz. Bunca güzel ve iddialı şiiri bir arada görmek şaşırttı beni, bunu mutlaka yazmam gerek. Birbirinden nitelikli isimler ve her biri tekrar tekrar okunası şiirler! Daha ilk sayıda ulaşılan bu çıta yüksekliği bence sonraki sayılarla ilgili beklentiyi arttırıyor. Kimler yok ki? Sina Akyol'dan Bedirhan Toprak'a, Gültekin Emre'den Ahmet Günbaş'a, Onur Akyıl'dan Gökçenur Ç.'ye, Azad Ziya Eren'den Rahmi Emeç'e, Fahrettin Koyuncu'dan Olcay Özmen'e. Görüldüğü üzere bitmek bilmiyor ve bitmiyor da. Adını sayamadığım ama şiirlerini beğeniyle okuduğum başka şairler de var. Şu dizelere bakın örneğin:

"-bir ayrılıktan beter ne olur yalnızlıktan başka

  mutluluğun resmini çalar ellerim ebrûya

  tenimtenindirartıktendeşiz"

(Mehmet Özceylan, Sevgiliye ayrılık şiirleri iki, s.52)

Düzyazıları da okunası. (Dergide kadın şair hiç yoktu ama neyse ki kadın yazarlara ait güzel yazılar vardı.) Medine Sivri'nin, emek ürünü olduğu âşikâr, "Paul Eluard ve Nazım Hikmet Şiirinde Ontolojik Açıdan Renklerin Dili" başlıklı yazısıyla, Hüseyin Avni Cinozoğlu'nun "Vakitler İncelikler" üzerine kaleme aldığı incelemesi aklıma ilk geliverenler.

Dergide en dikkate değer bölümlerden biri de Olcay Özmen'in Nazmi Ağıl ile yaptığı, ilgiyle okunmayı hak eden, samimi ve içi dolu sözlerin edildiği söyleşiydi. Bakın meselâ günümüz Türk şiiri için neler söylemiş Nazmi Ağıl: "Bana sanki yazılan şiirlerin yaşadığımız hayatla pek ilgisi yokmuş gibi geliyor, ya da öyle stilize edilmiş ki, dizelerini al, karıştır yeniden düzenle, değişen bir şey olmayacak gibi. Dokunmuyor olaylara, nesnelere, kişilere, etraflarında, hatta havada dolanıp duruyor. Bir başka gözlemim de şairlerin birer peygamber edasıyla konuşmaları, gizemcilik almış yürümüş, internet sayesinde mi? En genç şair bile bir bilge kişi kesilmiş, en derin yaraları almış, en ağır testlerden geçmiş gibi konuşuyor, nasıl desem, 'taşın sabrını' 'kumun kaygısını' anlıyor, 'ağacın bilgeliğini' seziyor. Şiirsel ifadeler yaratmanın formülünü öğrenmişler de yazıyorlar sanki, mesela 'yüzümün yarısı kuzey, uçurum bir yarısı' diyorlar, ne söylediklerini bildiklerinden değil, böyle söyleyince şiir gibi durduğundan."(s.37) Biraz gülümsetti, çokça da düşündürdü beni bu sözler.

Gediz'in bundan sonraki sayıları için öncelikle iki küçük "umarım"ım var: Yerel nitelikli ürünlerin sayısının az tutulması (ki ilk sayı için bu doğal) ve daha "edebiyat ve sanat" çağrışımlı, daha sade kapak tasarımlarının tercih edilmesi. Ve bir de büyük "umarım": Gediz bu hızlı ve doyurucu başlangıcı, umuyor ve diliyorum ki sonraki sayılarıyla da (ve daha güçlenerek) sürdürür.

Sınırda…

Abonesi olduğum ya da düzenli olarak izlediğim dergilerin dışında, İstanbul'a gittikçe aldığım ve izlemeye çalıştığım dergilerden biri de "Sınırda"... Eleştirel bir bilinçle çıkan, farklı ve alışılmışın dışında bakış açıları sunan bir dergi. Mayıs-Ağustos sayısında ilgiyle okuduğum epeyce yazı vardı. Örneğin, İlyaz Bingül'ün Oğuz Atay'la ilgili yazısı oldukça ilginç savlar içeriyordu ve Atay'ın bir süredir, âdeta görünmez bir koruyucu hâleyle kuşatılmış ve nerdeyse veriliye-tabuya-kayıtsız şartsız imana (evet, böyle bir şey var ve düşündürüyor beni doğrusu) dönüştürülen adına karşın, cesurca açılımlar getiriyordu. Burada anti parantez bir şeyi daha belirtmek istiyorum, dikkatimi çeken. Her dönemin tabuları var, mâlum. Ama paradigma, ya da 'koşullar' diyelim, değiştiği ve direnç azaldığı anda, daha önce yüceltilen adlara karşı çirkin ve haysiyetsizce bir saldırı da başlatılabiliyor. Bunu da en az diğeri kadar onaylamadığımı ve çirkin bulduğumu söylemeliyim. Eleştiri, ama salyasız!

Kutlu Tunca'nın fotoğraf ve fotoğrafçılıkla ilgili ilginç yazı denemesinde şu satırların altını çizmişim: "… Deklanşör ve ona basmanın 'şiddet'i iktidarı simgeler; bakılanı kendi 'açı'sına hapsederek kendini dışarıda var eden bir üst-bakış ya da yukardan bakış. Poz vermek bu anlamda 'ölüm gibi' yapmaktır biraz da. Yankee seslenir: 'Hey Felluce, bir poz ver hele bize!' Ve hızla deklanşöre basar: ol ve öl! (…) Bu yüzden modern dönemlerde aristokratlar ve burjuvaların fotoğraf çekilmekten haz etmediği kesindir. İktidar gösteren ve gözeten olmayı arzular, gösterilen değil."(s.69)

Hüsamettin Çetinkaya'nın, derginin son sayfalarındaki "Olumsal Politika" başlıklı ve çok ilginç saptamalar içeren uzun yazısının giriş bölümünden birkaç satır: "… ülkemizde özellikle 80'den bu yana politikanın ısrarlı bir imkânsızlık pratiğine dönüştüğünü, küresel-yöresel seçkinlere ait bir mühendislik ve Goebbelsci tarzda medya etkinliği haline geldiğini ve yaşamımızı düzenleyen yüzlerce yasanın çoğu kez bizden (ve hatta onaylayan vekillerden bile) gizlenerek karara dönüştüğünü, geleceğimizin kurgulandığını görüyoruz."(s.135)

Üç Nokta ve Şiir Defteri…

Alalı-okuyalı bir hayli zaman olmasına karşın "Üç Nokta" dergisinden ve yanısıra verilen, Şeref Bilsel ve Cenk Gündoğdu'nun hazırladığı şiir yıllığından söz edemedim. Oysa kesinlikle buna değer. Zaten sanıyorum yeni bir sayısı da çıkmadı Üç Nokta'nın, 'bahar' sayısından sonra. Şunu söyleyebilirim gönül rahatlığıyla: Üç Nokta kesinlikle çok iyi bir dosya dergisi. Bu sayının soruşturma başlığının "90'larda Şiir" olduğunu, dergide bu başlık altında bir araya gelmiş kalem ve yazıların, geleceğe kalıt oluşturabilecek denli nitelikli ve seçkin bir yelpaze oluşturduğunu yazdıktan sonra sözü Şiir Defteri 2008'e getirmek istiyorum.

Baskı kalitesi, kapağı, zengin içeriği, "önsöz"ü, dergilere dair (s)özdüşümler'i, soruşturma bölümleri, 2007 yılında şiire-şiir kitaplarına dair yazıları, bu yazıları hazırlayan nitelikli kalemleri, şiir bölümü ve en sonda yer alan, "2007 yılında yayımlanan şiir ve şiir üzerine kitapların" tam listesiyle bütün olarak, Şiir Defteri, bu yıl çıkmış olan şiir yıllıkları arasında en çok dikkat çekenlerden biriydi bence. Bu özenli ve titiz çalışma için kutluyorum, emeği geçen herkesi.

Alaz ve Mühür…

Alaz'ın 7. sayısında Veysel Çolak Fikret Hakan'la söyleşmiş. Ne varsa eskilerde var dedirtiyor Fikret Hakan bize bir güzel. Kulağıma (aslında 'gözüme' tabii) çalınmışlığı vardı ama bu denli içli-dışlı olduğunu bilmiyordum şiirle, doğrusu. Şu sözlerin altı çizilmez mi?: "… Şiirin insanın her çağında genç, diri, dinamik kalmasını sağlayan dinamitleyici bir yönü var. Kendi yaşıtlarıma bakıyorum, inanın bana şiiri olmayanların hepsi pörsümüşler. Yaşlılığın zavallılığını, dramını yaşıyorlar. Yani sevgili kardeşim, ortaokul çağında, lise çağında şiiri sevmek marifet değil. Okullardan sonra yaşam savaşı içindeyken de şiir insanın aklının yanı başında olmalı. Şiir bu açıdan bakıldığı zaman bir nevi yaşam iksiridir bence."(s.6)

"90'lardan 2000'lere edebiyatımız yeni isimler çıkarmada işlevini yerine getirdi mi?" diye sormuş Alaz. Hüseyin Alemdar, Bülent Güldal, Kemal Gündüzalp ve Altay Öktem yanıtlamış. Okunası.

Mühür'ün Eylül-Ekim sayısında Hülya Deniz Ünal'ın, Hayri K. Yetik'in şiirine "kadınca" ve "şairce" bir bakış denemesi var. Güzel bir bakış bu. Bakın şöyle de bitirmiş: "Şairin şiiri üzerine bir de eleştiri yapmam gerekiyor ki, o da şiirinin yer yer bilginin tuzağına düştüğüdür. Ancak, yazılan bilgi yoksunu şiirleri gördüğümde, bilgi olsun da şair de zaman zaman onun tuzağına düşsün diyesim geliyor."(s.36) Al benden de o kadar, diyesim geldi benim de.

Ahmet Uysal Ahmet Ada'ya İda selamı göndermiş. Çok da iyi etmiş. "Anılar hep ürkütmüştür beni. Anı yazmak kolay değildir. Baldan tatlı gibi göründüğü olsa da, yeri gelir ağı sızdırır, yeri gelir kan; güzelle çirkin yan yana gelir; avucunda kül içinde kor taşırsın."(s.32) diyor yazısının girişinde. Ahmet Ada'nın kitaplardan, gazellerden, taş plaklardan oluşan dünyasını anlatmış sonra. Kısa pantolonlu bir çocuğa benzetmiş Ada'yı. Düşündüm de, zaten bütün şairler çocuk değil midir biraz? O çocuk ölürse şiir de beraberinde ölmez mi? Bir türlü şiire dönüşememiş iki dizem var, (kimbilir, belki bu kadardır şiir, çoktan bitmiştir de ben boşuna bekliyorumdur gerisini): "Yaşı yoktur şairlerin ey! / Ondandır bunca aşık kemiği ortalarda", diyen. Gerçekten de, Amado'nun da dediği gibi "çocukluk, insanın anayurdu", ama en çok da şiirin!

Bilmem hatırlar mı beni sevgili Ada, ameliyatından birkaç gün önce telefonla aramıştım kendisini ve konuşmuştuk. İnanır mısınız, ben onun içindeki o büyümemiş çocuğu, yüreğinin o dupduruluğunu sesinden hissetmiştim, daha o birkaç dakika içinde. Dilerim en kısa zamanda, yeni şiirleri ve yazılarıyla aramızda olacak denli sağlığına kavuşur değerli şairimiz. Aynı dileğim büyük ustamız, Dağlarca'mız için de geçerli. Yâre hasret gibidir şiire hasret! Dönsünler bir an önce de çoğalsın şiirin menevişi.

Son olarak, dağlarda dolaşmaya gidip de bir daha dönmemiş o büyük şairi anarak bitiriyorum yazımı.

"İnsanları toprağı havayı severek yürüyorsun

Bilirim hiçbir şeyi dünyada olmaya değişmezsin

Hiçbir şey dünyada olmak kadar güzel değildir

Benimle ol

Gökyüzü birdenbire düşüverecek

Köprü'nün açılışını sabah işlerine giden insanları

Tekrardan seyredeceğiz" (İlhan BERK, İstanbul)

Saygı, hasret ve şiirle!

Perihan BAYKAL

Şehir Dergisi, Ekim 2008

Sevgili Perihan Hanım, Merhaba, Serdar Rifat KIRKOĞLU’nun kitabından eklemiş olduğunuz yazıyı ilgiyle okudum. Bu kapsamda birkaç noktada görüşlerimi sizinle paylaşmak istedim.

Bir okur olarak:

1. Yazıda geçen, “Romanın uzun soluklu oluşunun, yaşamı daha fazla bütünlüğü içinde kavrama” sı iddiasının, çok tartışılır bir durum olduğuna inanıyorum. Ben bir yönüyle, bu uzun solukluluğu, romanın bir “ayrıntılar dünyası” olmasına bağlıyorum. Burada geçen “Yaşamı kavramak” ın , yazar tarafından getirilen uzun soluklu bir anlatımdan çok okurun niteliği ile de ilgili olduğuna inanıyorum.

2. Elbette, “Bir takım önyargılarla ve kalıplaşmış estetik beklentilerle” yola çıkan okur, açılımının yapılması da konuyu daha iyi aydınlatacaktır. Bu okur tipinin, işleme mekanizmasını çözmekte zorlandığı bir roman karşısında bocalaması ile farklı bir davranış gösterdiği bağlamında: “ikinci defa sıkıldığı sayfaları (veya tamamını) dikkatlice okuma yürekliliği ve sabrını göstermesi ile romanı daha iyi anlaması” düşüncesi de tartışmalıdır. Bu, iyimser bir görüştür. İnanıyorum ki belli kavramlarla ortaya konulan, bir tanımın niteliği, basit bir tembelliğe bağlanamaz. Burada belki ”iyi bir okur olmak” üzerine yapılacak değerlendirme, önemlidir.

3. Yazıdan, farklı çizgilerdeki yapıtlar, felsefeleri doğrultusunda okuyucuda farklı eğilimler, davranış biçimleri oluşturur gibi bir düşünce edindim. Yapıt, okurunu yaratır gibi. Örneğin postmodern bir çizgide olan yapıt, yazarın deyimiyle, “korukçu tilkiler” ortaya çıkarır. Bu görüş de tartışılmalıdır. Çünkü burada okuyucu romanlar dünyasında gezen ve kendini arayan bir gezgin gibidir. Hangi eğilim veya çizgisi olan yapıt, onu daha çok etkilerse okur onun şemsiyesi altında duracaktır, gibi bir sonuçla karşı karşıya kalıyoruz ki bu durumda okuyucuyu, zamandan ve mekandan (ideolojiden ve teknolojiden) soyutlanıyor.
Elbette zaman ve mekan bağlamında, belli eğilimler, belli okuyucu tipleri yaratabilirler ancak bu durum bizi bir genellemeye götürmemelidir.

4. Özellikle “benbencilik” kavramını esas alırsak, “okur, roman okuma alışkanlığı –kitap okuma alışkanlığı diyelim- ve sonuçları” toplumdan topluma farklılık gösterir mi? Gelişmiş ülkelerde, gelişmekte olan ülkelerde bu durumun yansıması nasıl farklılıklar gösterir? Gelişmiş bir ülke okuru ile gelişmekte olan bir ülke okuru arasında fark var mıdır? Böyle bir ayrım yapılabilir mi? Belki bu noktaları da açmak gerekiyor.

5. “İyi bir okur” kavramını esas alırsak, en belirleyici sürecin galiba insanın kendini yetiştirmesi ile de çok yakından ilgili olduğu ortaya çıkıyor. Bu oldukça zor bir süreç… İyi bir okur, sonuçları yönlendirir diye düşünüyorum. “İyi bir okur ve okumak” sürekli kendini yenileyen bir süreçtir. Sürekli bir değişim ve gelişimi içinde barındıran bir süreç. Bu nedenle en azından öncelikle iyi bir okur olmanın ana nitelikleri ortaya konulmalıdır. Belki de burada geçen anlamıyla insanın “okumayı” kendi yaşamının bir parçası haline getirmesi gerekiyor.

Bu konularda çok şey söyleyebiliriz. Ama benim için önemli olan şiirde, öyküde, romanda anlatılan yaşamı okumak, anlamak, empati yapmak, barışın, sevginin ve tümüyle insanca yaşamanın önündeki engellerin kaldırılması için çaba göstermek. Ama ürünün, (romanın, öykünün, şiirin vb.) insanı yönlendirmesini de insana yönelmiş büyük bir tehlike olarak görüyorum. Ben bir okuyucu olarak eklediğiniz yazıdan çıkardığım sonuçları, yazı içinde kendime sorular sorarak ve düşüncelerimi yazarak sizinle paylaşmak istedim. Bu da okuyucunun hakkı olsun.

Teşekkürler…

Selam ve sevgiyle.

Oresay Özgür DOĞAN

*

Sevgili Oresay, ilginiz ve paylaşımınız çok sevindirdi beni. Ne güzel! Okumuş, düşünmüş, düşüncelerinizi yazmışsınız. Okuduklarımız bir şekilde etkileyip dönüştürüyor bizi. Bir yerlerde birikiyor, zaman içersinde yeni okumalar-yeni karşılaşmalarla etkileşime girip durmaksızın şekillendiriyor düşüncelerimizi. (Sıçratan! kitapları ezcümle ekleyerek, öyleleri de var biliyorsunuz.)

Ben de bir şeyler eklemek istiyorum, sizin yolunuzdan giderek.

Öncelikle… Beni bu yazıda en çok etkileyen ve düşündüren vurgunun, Rorty'den hareketle, "roman yazarının, insanları sürekli olarak yeryüzünde başka türlü ıstırap çekme biçimleri de olabileceği konusunda duyarlı kılmaya çaba harcadığı" şeklindeki saptama ya da düşünce önerisi olduğunu yazmak istiyorum: "Rorty'ye göre roman okumak başkalarına açılmanın dolaylı yollarından biri ve belki de en zenginleştirici olanı." Günümüzün, herkesin kendi kalesinde kalebent olduğu dünyasında nasıl da giderek azalan bir yeti! Başkaları ilgilendirmiyor bizi, varsa yoksa biz! Kimse kimseyi gerçek anlamda anlamak için çaba harcamıyor. Örneğin Stefan Zweig, o eşsiz empati yeteneğiyle benim kült yazarlarımdandır. Böylesi yazarların soyu giderek azalıyor ne yazık ki!

Edebiyat yapmak-felsefe yapmak deyimlerinin içerdiği olumsuz ve küçümser edayı düşünün bir! Roman okumak genç kızlara yakıştırılır, çocuk işidir (roman dendikte anlaşılan aşk ve macera romanlarıdır çünkü!), şiirse romantik, hayâl dünyasında gezen insanların işi. Hani Don Kişot'un okuduğu macera romanları gibi insanı gerçeklerden koparır, hayâl âlemine atar. Çok sevdiğim, ortaokul yıllarımdan beri görüştüğüm, okuyan ve entellektüel yanı olan bir arkadaşımdan bile duymuştum bunu. Kitaplardan, okumanın öneminden falan söz ederken bir gün "Ben sevmiyorum roman okumayı, vakit kaybı gibi geliyor bana. Başkalarının başından geçen, hayâl ürünü şeyler yerine bana bir şeyler öğreten, kazandıran, 'gerçekçi' kitaplar okurum daha iyi" deyivermişti. (Sonrasını sormayın . Artık ara sıra roman da okuyor:)

Çoğu insana göre felsefe ve edebiyat süslü, anlaşılmaz, belli bir merkeze bağlı olmayıp nereye çekersen oraya gidecek türden cümleleri art arda dizmek olarak anlaşılır (ya da 'sanılır'). Pragmatist açıdan bakan için yararsızdır ve artı değeri yoktur. Evini-eşyanı gösterebilirsin, paranı, giysini, diplomanı, hatta yediğini-içtiğini! Pratiğe dönüşmeyen bilgi ise hiçbir işe yaramaz. (Kimbilir, belki de bu düşüncenin, gösteri toplumunun iliklerimize kadar işlemişliğinin ürünüdür, edebiyatla ilgilenenlerimizde bile, okumaktan çok habire "söz söyleme", "görünme", sofistik anlamda "sözle mat etme" derdi! Bu var, öyle değil mi? Oysa gerçek edebiyat aşkı çoğu kez sessizdir, aroması-kokusu farklıdır ve hissedilir. Büyük yazarlar yaşamları boyunca hep yazmışlar mıdır sanıyoruz? Bence yazmaktan çok okumuşlardır!)

Evet, başa dönersem, yazıda beni en çok etkileyen ve önemsediğim savlardan biri, insanların giderek bencilleşmesi, birey olmaktan çok bireycileşmesi, kimsenin kimseyi dinlememesi, anlamaya çalışmaktan çok suçlaması, başka insanların-başka ülkelerin acılarına duyarsızlaşmasıyla "roman okumama" arasında kurulan ilginç bağlantı oldu. Roman yazarının çabasının, dünyada başka ıstırap çekme biçimleri de olduğunu göstermeye ve bu açıdan insanları duyarlı kılmaya çalışmak olduğu savının biraz abartılı bir genelleme içerdiği düşünülebilir ama bu düşüncedeki gerçeklik payını inkâr etmek zor. Bu, "gerçek" mizah yazarları için dahî geçerli bence. Örneğin bir Aziz Nesin, bir Jaroslav Hasek, acıyı ve dünyayı ağır bir yük olarak hep hissetmişlerdir bence sırtlarında.

Sizin yazdıklarınızda katıldığım ve katılmadığım yönler var. Ben de sizin gibi, sizinkilere koşut olarak maddelendirip yazayım mı görüşlerimi?

1. Romanın uzun soluklu oluşunun, "yaşamı daha fazla bütünlüğü içinde kavrama" konusunda onu daha şanslı kıldığı kesin. Ama bu yeterli değil tabii ki. Artık birkaç cümleden oluşan, minimal, Ferid Edgü'nün deyimiyle "küçürek" öyküler bile var, biliyorsunuz. (Tabii yaşamı bütünsel olarak kavramak istiyor muyuz, o da var. Hatta bu şart mı diye bile sorulabilir. Günümüzün parçalı-bölüklü-yamalı sanat anlayışı sanki bu algılayışı giderek daha zorlaştırıyor, hatta bizzat engellemeye çalışıyor gibi geliyor bazen bana.) Ama elbette, yapıtın uzunluğundan çok içeriği önemli. Neyi nasıl söylediği. Bunu başaramayan romanlar olduğu gibi, başaran öyküler de var çünkü. Alımlayıcı faktörüyse bütün sanat dalları için geçerli.

2. İyimser bir görüş olduğuna ben de katılıyorum:)

Umberto Eco Gülün Adı adlı eserinin başlarında uzun betimlemeler yapar, örneğin bir kilisenin alınlığındaki kabartmaları tüm ayrıntılarıyla uzun uzun anlatır. Ve romanla ilgili olarak kendisiyle yapılan bir söyleşide, romanındaki ilk yüz sayfanın bir kefaret ve başlangıç işlevine sahip olduğunu ve o yüz sayfayı aşabilen okurlarla yola devam etmek istediğini, yani silkeleme ve eleme anlamında bu yola başvurduğunu yazar. Diğerleri zaten okur olarak onu ilgilendirmemektedir. Yeterince anlamlı, değil mi?

3. Sevgili Oresay, çok geniş bir konu bu. Yapıt mı okurunu oluşturur, yoksa belli okur tipleri vardır da onlar için mi yazılır? Genelleme yapmak olanaksız, pek çok faktör karışıyor işin içine. Ama bence, günümüzde su başlarını tutanlar neyin çok satacağını iyi biliyor ya da çok satacak şeylere, çok satmasını istedikleri şeylere yatırım yapıyorlar. Bu çok derin ve -başımıza çörek- sarmal bir konu!

Günümüzde kolaycı bir okur tipinin yaygınlaştığı ve bunun içinde yaşadığımız koşullarla da bolca ilintili olduğu kesin. Konuyla ilgili olarak, yine Umberto Eco, Anlatı Ormanlarında Altı Gezinti'sinde okuru 'örnek okur' ve 'ampirik okur' diye ikiye ayırır. Ampirik okur kendi beklentilerini, yazarın örnek okurdan beklediği tür beklentilerin önüne geçiren okurdur. "Metni, metnin dışından gelen ya da metnin onda rastlantısal olarak uyandırdığı tutkularının bir mahfazası gibi kullanır." Örnek okursa metnin ve dolayısıyla yazarın istediği ve beklediği okurdur. Eğlenmek, vakit geçirmek, kafasındaki şablonları desteklemek ve hatta salt bilgilenmek amacıyla okuyan kişiler doğaldır ki –buradan hareketle- "ampirik okur" tipine giriyor.

Örnek okur sayısı giderek azalıyor sanırım. Bence "örnek" yazarlar da:)

4. Sevgili Oresay, sınırları, eni-boyu belli bir deneme yazısı değil de daha geniş kapsamlı, inceleme-araştırma türünden bir çalışma olsaydı ele aldığımız yazı, haklı olabilirdiniz. Ama ben bu konuda bir ekleme yapabilirim, ufak. Geçenlerde okudum bir yerlerde; galiba bir gazete haberiydi; BM İnsani Gelişim Raporu'na göre Türkiye, kitap okuma sıralamasında 86. sıradaymış!

Sanat, edebiyat, şiir, insana ait tüm yaratılar insan'dan sonra gelir bence de. Daha önce başka bir yerde de demiştim: Bunlardan birini insanın önüne geçirmek yabayı, orağı insanın önüne geçirmekten farksız. Sanat bir araçtır sadece ama insan olduğumuzu bize en güzel şekilde hatırlatan görkemli bir araç. (İnsanları dövme amaçlı kullanacağımız bir araç değil ama meselâ:) Yoksa, "yaşamak, sade yaşamak / yosun, solucan harcı". Öyle değil mi?

Sana çok teşekkür ediyorum! Ne iyi oldu, beraberce düşündük. Sevgiyle.

Perihan BAYKAL

(Özgür Pencere/Kitap Kokusu)
_________________

OKUMA ODASI

Uyandım sabah ile!

Sabahleyin

Ocakta çay demlenir

Çatıda kumru

Sabah 6.00… Bazı sabahlar, çoğu kez hiç nedensiz, erkenden uyanırım. Uyanır uyanmaz da yatakta fazla oyalanmaz, kalkarım. Yine öyle oldu. Evin, güneşin doğuş yönündeki bölümlerine altın rengi bir ışık düşmüş, bir güzel altın tozuna bulanmış her şey! Salonun ipildeyip duran ışıkları içinde biraz oynayıp-oyalanıp, ben de altın tozuna bulanıp, ardından mutfağa geçiyorum. Gece açık bıraktığım balkon kapısından içeri şen-şakrak sabah sesleri doluyor. Taşıyor hatta. Kristal bir bardak gibi çın çın çınlıyor sabah. Sanki doğa kısacık bir an için ilk günlerini hatırlıyor. Enva-i çeşit (evet, aynen öyle) kuş sesleri, biraz ilerdeki anayoldan gelen trafiğin sesine karışıyor. (Önümüzdeki yolda daha çıt yok.) Çatıda kuğuran güvercinler… ve birden bir kanat sesi! Güvercinlerimden biri çatıdaki yuvasından balkon demirine aktarma yapıyor ve hemen ardından kanat çırparak uzaklaşıyor. Bir güvercin ailesiyle komşuyum nicedir, hatta bir yavrumuz bile var: Minnacık bir palaz! Kanat alıştırmaları yapıyor şimdilerde; arasıra şaşırıp balkona düşüyor; düşmesiyle toparlanıp, deliler gibi çırpınarak uzaklaşması bir oluyor.

Çayın altını yakıp balkona çıkıyorum. Balkona çıkıp, ellerim demirlerde, derin derin içime çekiyorum bu ilk sabahını Temmuz'un: Bütün sesleri, renkleri ve kokularıyla! Sardunyalarım da ben gibi esrik, titreşip duruyorlar, pembe tüveyçlerini okşayan parmakları altında naif sabah rüzgârının.

Sabahın bu saatinde ne çok mavi! Denizin ve göğün, bir sevişme gecesinin sabahında birbirine karışan teri… buhur olmuş tütüyor!

Günaydın yeni güne!..

dönen durmadan,
durmadan dönen,
ve belki bu yüzden,
hiç eskimeyen;
o hep ışıl çarkıfelek!

Sabahattin Kudret Aksal ve Gazoz Ağacı…

Sabah teneffüsü uzadı gitti. Son birkaç günkü okumalarımdan söz edecektim oysa!

Sabahattin Kudret Aksal, hep duyduğum ama –birkaç şiiri dışında- yeni keşfettiğim bir yazar. Adını Aksal'ın en tanınmış öykülerinden birinin adından alan Gazoz Ağacı, -adını anmadan geçemeyeceğim- Dr. Arif Yılmaz'ın özenli çalışmasıyla kotarılmış, Sabahattin Kudret Aksal ve öykü dendikte akla gelebilecek her şeyi, hiçbir kitaba girmemiş öyküleri de dahil bütün öykülerini içeren, kronolojik ve eleştirel bir düzenlemeyle oluşturulmuş bir kitap. İyi ki okumuşum dediğim kitaplardan biri oldu Gazoz Ağacı. Bir ikisi hariç hemen hepsinin mekânı İstanbul olan; meydanları, sokakları, Eminönü'sü, Beyoğlu'su, eski evleri ve  apartmanlarıyla İstanbul kokan; sıradan görünebilecek bir olay ya da durumun bile, nasıl keyifle okunacak bir öyküye dönüşebildiğini görmek isteyenlerin mutlaka okuması gereken öyküler. Ve, insan ruhunun derinliklerini iskandilleyen, kahramanları gibi mütevazı ama eski bir İstanbul konağındaki nakış ve bezemeler denli de incecik bir dil.

Bu öyküler şaşırtma gayesi gütmeden şaşırtıcı. Yumuşak, bilgece ve mütevekkil. Diğer yandan, Hovarda'daki gibi kimi kez hatta çoğu kez ironik. Aynı anda hem sıradan, hem sıra dışı. Hayatın kendisi gibi tıpkı. İnsanoğlunun o derin yalnızlığını soluyorsunuz Sabahattin Kudret Aksal'ın satırlarını okurken ve yaşamına bir anlam arayışının o, kesif bir bulut gibi sizi saracak olan umarsızlığını. Dünyayı ve insanı, genişliğine değil derinliğine çalışmış öyküler bunlar. Okuyun derim: Vavlar'daki Abdülmuttalip Bey'i, Geceye Doğru'daki Refik Bey'i, Soyut Oda'daki Ali Numan Bey'i ve daha nicelerini. Gustave Flaubert "Madame Bovary benim" demiş ya, ben de, bütün bu yüzlerin ardında, Sabahattin Kudret Aksal'ın, derininde fırtınalar gezdiğinden emin olduğum o dingin ama melankolik yüzünü gördüm.

Edebiyatta "Kötülük" Sorunsalı ve Marquiz de Sade…

Serdar Rıfat'ın "Kitapların Şenlik Ateşi"nden birkaç satır aktarmak istiyorum, Kafka'ya ait: "Bütünüyle bizi saran ve zehirleyen kitapları okumalıyız. Okuduğumuz kitap kafamıza balyoz indirilmiş gibi bizi uyandırmıyor ise, neden okuma zahmetine girelim ki? Senin dediğin gibi, bizi mutlu kılsın diye mi? Aman Tanrım, hiç kitap olmasaydı da o denli mutlu olurduk. Kendimizi azıcık sıkarsak bizi mutlu edecek kitapları biz de yazabiliriz. Bize gerekli olan, en acı verecek talihsizlik gibi bize vuran kitaplar. Kendimizden çok sevdiğimiz birinin ölümü gibi vuran, insanlardan uzaklara, ormanlara sürgün edilmişiz duygusu veren, intihar gibi kitaplar. Kitap içimizdeki donmuş denize inen balta gibi olmalı. Ben buna inanıyorum."

Marguerite Duras da, Yazmak'ta "Aşırı ve yapma bir utangaçlıkla yazan ölü kuşaklar var" deyip "Kafanızın içine kene gibi yapışan ve tüm bir yaşamın kara yasını anlatan, her düşüncenin en can alıcı noktasını yakalayan kitaplar" istiyordu.

Düşünmeye değer.

Geçmişte ve günümüzde, egemen sınıfın ikiyüzlü ahlâkına –bilinçli ya da bilinçsiz- savaş açmış, ayna tutmuş, ipliğini pazara çıkarmak için çaba harcamış yazarlar hep olmuş. Ürküttükleri fincancı katırları yüzünden yaşadıkları her çağda tepkiyle karşılaşmış, eleştiri ve nefret oklarına hedef olmuş, itilmiş, sürülmüş, aşağılanmış, her türden ezaya maruz kalmışlar. Bunlardan biri de, adını hepimizin bildiği Marquiz de Sade. Sade'ın "Erdemle Kırbaçlanan Kadın"ını okuduğumda, ahlâk kurumunun, sınıflı toplumlar var olalıberi, daima egemen sınıfın çıkarlarına hizmet eden paravan ve ikiyüzlü bir ahlâk olduğuna ve "haklı olan güçlü değil, güçlü olan haklıdır" önermesinin doğruluğuna bir kez daha inandım. Abartılı bir olaylar zinciri ve o çağa özgü grotesk, hatta şaşırtıcı ölçüde naif bir anlatım hâkimdi kitaba ve günümüzde, televizyon ekranlarından günbegün odalarımıza dolan vahşet düşünüldüğünde, Sade'ın yazdıkları çok da ayrıksı gözükmedi gözüme.

Martıların Düğünü  ve Hiç…

Bu bağlamda okuduğum ya da okumak istediğim iki kitaptan söz etmek istiyorum şimdi de. Kendisini, kurucusu da olduğu bir sanal siteden tanıdığım ve öykülerinin birkaçını ilk kez net üzerinden okuduğum bir yazarın, Merih Günay'ın, biri roman (ya da uzun öykü), diğeri öykülerden oluşan iki kitabı: Martıların Düğünü ve Hiç. Uzun süre yorumlamakta güçlük çektiğim, arasıra-rastladıkça okuduğum yeraltı edebiyatı denen türden tatlar ve izler taşıyan, ezberimizi bozan, ters köşe edip bırakan, farklı, özgün, şaşırtıcı öyküler bunlar. Baş kahramanları, biraz Bukowski'nin "künt kafalı", alkolik ve vurdumduymaz roman kişilerini, biraz Camus'nun, bizi o korkunç yabancılaşma duygusuyla altüst eden, nihilizmin (:hiç'çilik) doruklarındaki Yabancı'sını anımsatan.

İçimizdeki kötücüllüğe mi işaret ediyordu Merih Günay, öğretilmiş bir ahlâkın ikiyüzlülüğüne mi? Ya da ne? Bu soruların yanıtları o yazdıkça ve bizler okudukça netleşecek. Üretken bir yazar olarak Merih Günay yine yazacak çünkü ve bizler yine okuyacağız, eminim. Acele etmeden,  popülizmin tuzaklarına kapılmadan, kendini dil ve içerik olarak daha da yetkinleştirip derinleştireceğine duyduğum umu ve güvenle.

Sincan İstasyonu…

Biraz da dergilerden…

Sincan İstasyonu'nun 10 ve 11 sayıları var elimde: Kırmızı ve mavi. Nasıl keyifli bir dergi! Hani irili ufaklı cepleri var ya Sincan İstasyonu'nun, sayfaları çevirdikçe karşımıza çıkan minik notlar-alıntılar-değiniler; onlardan birinde de Emin Özdemir'in "Sincan İstasyonu bir aşk mektubu gibi okunuyor" sözü var ya: Aynen öyle. Aşk mektubu mu bilemem ama her ay yolu gözlenen bir mektup gibi okunduğu kesin. Evet, her köşesi "okunabilir" bir dergi Sincan İstasyonu, gerçekten de.

10. sayının kapak yazısında Abdülkadir Budak " 'Aydın  Şair' sıfatı tarihe mi  karışıyor?" diye soruyor ki çok önemli buluyorum yazısındaki saptamaları ve bu sorgulama çağrısını.

Aynı sayıda, İlyas Tunç'un, Zaman Avcısı başlıklı yazısındaki şu bölümü tırnak içine almışım:

"… Şairler, olaylar arasında sıra gözetmezler. Öncelik ve sonralık tarihe aittir.

Şiir eşzamanlıdır.

Eşzamanlılık, bütün zamanları aynı anda yaşamaktır. Bütün zamanları aynı anda yaşamak, kaos yaratır. Kaos, hareket ve değişim demektir; şiir de… Şiirsel kaos, imgelerin çarpışması sonucu oluşur. İlk çarpan, ilk hareket ettirendir. İlk dize; hatta ilk sözcük bu yüzden önemlidir. Duygusal değişim; ya da estetik haz, bu çarpışmanın ortaya çıkardığı enerjiden başka bir şey değildir. İmgesel çarpışma, neden-sonuç ilişkisine dayanmaz. Bu yüzdendir ki şairler, birbirinden uzak gerçeklikleri bir araya getirebilir:

'Susardın ve kar yağardı.' (Hicri İzgören / Suskun)

Peş peşe gelen bu şiirsel eylemler, 'kalktım ve yüzümü yıkadım' eylemlerinden farklıdır. İkincisi çok sıradan, ikincisi şaşırtıcıdır Çünkü, sustuğumuz zaman kar yağdığı görülmemiştir. Şaşkınlık, alışılmamışı görmekten doğar. Görmek için, ışık gerekmez. Sözcüklerin ışığa ihtiyaçları yoktur.

Şiir, ışığını kendi yaratır."

Sayı 11'de Tuncer Uçarol'a ait yazıda, hemen bütün kitaplarını aldığım ve yakın bir zamanda okuyabilmeyi umut ettiğim Nurullah Ataç'la ilgili birkaç cümle dikkatimi çekiyor: "… Nurullah Ataç 'şairin serüvenine bütüncül bakma' çalışması yapmamıştı hiç. Deneme türünde, daha doğrusu gazete yazıları kapsamında neredeyse günce diyebileceğimiz bir türde yazmıştır ünlü eleştirilerini." Yazısından anladığım kadarıyla, T. Uçarol olumluyor bu tarzı.

Adı, yaşadığı semtte bir parka verilen Dinçer Sezgin'in "Bu sevinç nasıl anlatılır acaba?" başlıklı, buram buram içtenlik tüten yazısın da okudum tabii ve sevincinden kucaklayasım geldi bu güzel insanı.

Yine etkilenerek okuduğum bir başka yazı: Lütfiye Aydın'ın " 'Ara'da Kalmak" başlıklı yazısı: Baştan dudağımda bir gülümseme ve hatta, "özgün ilençler ustası" annesinden söz ettiği bölümde küçük kahkahalarla okuduğum ve yazarının dilindeki ironiye bayıldığım yazının, sonlarına doğru burkulmaya başlıyorum. "Yangından iki gün sonra, 'yirmi genç ölünün tabutu arasında' yapılan bir uçak yolculuğu", simsiyah bir imge olarak çıkmamacasına çakılıyor yüreğime.

Ve iki şairden iki dize.

Biri 10. sayıdan ve Neşe Yaşın'a ait:

"Solan gülün hafızası

  dalından koparıldığı ana dair" (Gülün Hafızası'ndan)

Diğeri 11. sayıdan ve şairi Fikret Demirağ:

"Şair: Önce İnsan'daki 'meleği' gören,

  sonra 'iblis'i fark eden!" (Sorular Ve Parçalanmalar'dan)

Berfin Bahar…

Berfin Bahar daha çok düzyazılarıyla dikkat çeken bir dergi.

124. sayının birkaç yerinde duraladım.

Vecihi Timuroğlu "Marksçılık ölmedi!" diyor: "… Kuşkusuz, Marksçılık'ın da, gelişme yasalarından nasibini almaması düşünülemez. Ancak, okuduğum hiçbir yapıtında, "yanlış" görmedim. Kusurlar var, ama kusurlar, bilimin o günkü verilerinden kaynaklanıyor. Yanlış yapmıyor, çünkü doğru düşünmenin yöntemlerini şaşırmadan kullanıyor."

Bertan Onaran "Nâzım Hikmet'in unutulmaz deyişiyle 'ağzımız dünyanın acılığını' hiç değilse bir haftalığına unutsun diye üçüncü kez gittik Küba'ya 21-29 Nisan arasında; bu hem kapatıldığımız, yaşatıldığımız anamalcı zindandan kaçıştı, hem de düşülkeye bir kez daha sarılma" diyor ve oradaki bir gözlemini şöyle aktarıyor: "… önünden geçtiğimiz ilk-ana okulunun demir parmaklıklı pencerelerinden bakınca, dersliğin dört bir yanına saçılmış, oyuncaklarla ya da birbiriyle oynayan kızlarla oğlanları gördük.  Sevinç dolu bir cıvıltı, ama bizdeki gibi hastalıklı tek bir bağrış,  haykırma, itişip kakışma yok; öğretmenleri, az önceki müze evde de, bu okulda da alabildiğine dingin yüzlü, yüksek sesli tek bir komut işitilmiyor, gerek yok: özdüzen kendiliğinden sağlanmış."

Mehmet Güler "Sanatçılarda İç Göz" başlıklı yazısında yürek gözüyle gören sanatçıları anlatıyor: "… Dağlarca'nın artık iki gözü de görmüyor. Dağlarca, kaybolan gözleri yerine iç gözünü geliştirmiş. Eline verdikleri şiir kitaplarının kapaklarına dokunarak, parmaklarını sürterek renklerini tahmin etmeye çalışıyormuş: 'Bunun rengi yeşildir, mordur, kırmızıdır, laciverttir…' diyormuş. Ama hemen tümünü de tutturuyormuş."

Ne diyor koca çınar?

"Nice yaşlanırsan yaşlan

  Bütün yapraklar kımıldamasa da

  En karanlık yerinde

  Kımıldar sevgin" (Fazıl Hüsnü Dağlarca, Uyanan Sayı şiirinden, Berfin Bahar 108; Şiir Defteri)

Güzel bir Temmuz sabahı başlamıştım yazıma, güzel bir Temmuz akşamüstüsünde de bitiriyorum. Gününüz ve gönlünüz aydın olsun, yeniden ve yineden hep!

Perihan BAYKAL

( Şehir Dergisi, Ağustos 2008, Sayı:37'de yayımlanmıştır.)

Oktay Rifat şiirine Dair...

Veysel Çolak, "Şiir Nedir ve Nasıl Yazılır?" adlı kitabında "imge" türlerini sayıp açıklıyor. Bunlardan biri de "vahşi imge".  Şöyle diyor, bu tarz imgenin derinlikten yoksun bir imge anlayışının eseri olduğunu belirttikten sonra:

"Yan yana getirilen sözcükler (bağdaştırma) hiçbir zaman duygusal, düşünsel bir çağrışımı oluşturamaz bu imge anlayışıyla. Yanlış ya da çirkin bir kullanım olarak da adlandırılabilir bu. Örnek: lambanın saçlarını taramak, telgraf tellerinde gemi leşleri… Görüldüğü gibi böylesi kullanımlarda sözcükler birbirini itiyor. Oysa bağdaştırmayı oluşturan sözcüklerin her biri bir diğerini etkilemeli; sözcüklerin bu buluşmasından sözlüklerde olmayan yepyeni bir anlam (sözcük) doğmalı."

Katılmamak mümkün değil.

Şimdi… Buradaki örneklerden biri dikkat çekici: "Telgraf tellerinde gemi leşleri"… Bu dize aynen, Oktay Rifat'ın Perçemli Sokak'ındaki bir şiirinde geçiyor. Perçemli Sokak, yazıldığı dönemde (1956) ve sonrasında da, çok tartışılmış bir kitap bildiğim kadarıyla. Örneğin, yukarıdaki saptamalara hak verdirircesine, şöyle dizeler de var:

XXVII

Bacaların da kuşları var
Toplu iğnelerden körpe
Yağmurların evinde
İkiz aynası çocukların

Lambaların şiltesinde uyurlar
Ellerinde çitlenbik ağaçları
Şehirler gibi dalgalanır rüzgârda
Uzun saçlı gözleri

Ama şu dizeler de Perçemli Sokak'tan…

XXXI

Köşe başını tutan leylak kokusu
Yakamı bırak da gideyim

Perçemli Sokak'ın, Oktay Rifat'ın 1. Yeni'den 2. Yeni'ye sıçrayışının kaşesi olan kitap olduğunu; Oktay Rifat'ın hep farklı arayışlar içinde olmuş, her kitabında yeni bir şeyler denemiş bir şair olduğunu da biliyordum. Ama Oktay Rifat şiirini çok da iyi bildiğimi söyleyemezdim.  Ta ki onun, YKY'den çıkan iki ciltlik Bütün Şiirleri'ni okuyana kadar. Uzunca süredir elimde bu iki kitap. En azından, Oktay Rifat şiirinin kitaptan kitaba nasıl değiştiğini bu biraradalık içinde net bir şekilde görme imkânına kavuştum. Ama tümünde de, O. Rifat'ın o kendine özgü, gür gözeli şiir sesi varlığını hiç değiştirmeden sürdürmüş, bunu da gördüm, aynı netlikte.

Perçemli Sokak'ın Ünlü Önsözü...

Kapalı ve vahşi imgelerle dolu Perçemli Sokak  önsözüyle ünlü. (Bir yerde okumuştum geçenlerde; böyle bir sokak gerçekten varmış. Kitapta O. Rifat'ın yaratımı olmayan tek imge belki de. Ve inanılmaz hoş. Bütün mahalle-sokak adlarının böyle şiirsel olduğunu düşünün bir!:)

İşte o önsöz:

"Dil bir anlaşma aracıdır. Karşımızdakine, vapurun yüzdüğünü mü anlatmak istiyoruz, vapur'la yüzmek eyleminin dildeki işaretlerini, vapur'la yüzmek kelimelerini yan yana getiririz. Bir dilin kelimeleri birer işaret olarak gerçeği gözümüzün önüne getirmekle ödevlidir. Ama bizler konuşurken gerçeği kurcaladığımızı, gözden geçirdiğimizi pek anlamayız. Bir dili kullanmak, kelimelerin bizde uyandırdığı görüntülerin yardımıyla bir şey anlatmak demektir. O şeye anlam diyoruz. Bir sözün anlamı, çoğu zaman o sözün gözümüzün önüne getirdiği görüntüden başka bir şey değildir. Ahmet yürürken düştü sözünde olduğu gibi. Yürürken düşen Ahmet'in görüntüsü bu sözün anlamıdır. Balık kavağa çıkınca gelirim dediğimiz zaman gözümüzün önüne gelen görüntüden ikinci bir görüntüye sana hiç gelmeyeceğim sözünün görüntüsüne sıçrarız. Bu da onun anlamıdır. Her söz bir görüntü ile karşımıza çıktığına göre her sözün bir anlamı vardır demek yanlış olmaz. Ama biz, sözler arasında bir ayırım yaparız. Bir sözün gözümüzün önüne gelen görüntüsü, olabilecek bir şeyse o söze anlamlı, olmayacak bir şeyse anlamsız deriz. Ahmet düştü sözünün bir anlamı vardır, çünkü Ahmet düşebilir. Lambanın saçları ıslak sözünün bir anlamı yoktur, çünkü lambanın saçı olmaz. Bir kelime sanatı, bu yüzden bir görüntü sanatı olan şiirin sadece olabilecek görüntülere bağlanması istenmeyeceğinden anlamla da bağlı kalması istenemez.

Konuşurken anlamdan da öte bir şey, bir sonuç bizi ilgilendirir. Ahmet düştü dendiği zaman, bu sözü anlar anlamaz, onunla bir görüntü, bir anlam olarak değil, bir sonuç olarak ilgileniriz. Artık Ahmet'in sağlık durumunu düşünürüz. Bu yüzden konuşmanın, yani dille işaretlenmenin tadını çoktan yitirmişizdir. Halbuki kelimeleri kullanmak, göz önüne birtakım görüntüler getirmek, gerçekle oynamak, gerçeği kurcalamak birdir. Kelime bu bakımdan bizi resmin çizgisinden, renginden, musikinin sesinden daha çok gerçeğe yaklaştırır. Ama biz gerçeğe olan ilgimizi de yitirmişizdir. Çünkü gerçeğe alışmışızdır. Gerçeğin gündelik düzenini değiştirmek, yahut başka bir açıdan bakabilmek elimizde olsaydı, daha çok ilgi duyardık ona. İşte gerçeğin düzeninde yapamayacağımız bu değişikliği, kelimelerin konuşma dilindeki gündelik düzeninde yapmak bize bu açıyı sağlayacak, birbirine yabancı sanılan kelimelerin karşılıklı ışığında gerçek unuttuğumuz yüzüyle çıkacaktır karşımıza." (Perçemli Sokak / Önsöz)

Oktay Rifat, Bütün Şiirleri 1-2, YKY, 1. Baskı, Eylül 2007


O. Veli, Şinasi, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday

(Son olarak, blogla ilgili bir şikayet! Yazı eklemek çok zorlaştı, dilediğince ayarlamalar yapmaksa neredeyse olanaksızlaştı. Butonların çoğu çalışmıyor ya da şöyle diyeyim, kafasına göre çalışıyor. Renk, boyut, font ayarlamaya kalkıldığında herşey arap saçına dönüyor. Bu eklediğim yazı için de aynı durum geçerliydi. Ne diyelim? Blogcudaki benzer sorunlar umarım kısa sürede aşılır.)

KUŞATMA ALTINDA!

Ateşin içinden geçtiler... Geçtik! Yitirilen yarınlarla birlikte yiten koca bir kuşak! Seksen darbesinin bıraktığı izler... Yıkımlar... Savrulmalar... Tutunma çabaları...

Geçtiğimiz günlerde, Alaattin Topçu'nun iki romanını peş peşe okudum. (Biraz gecikmeli olduğunu itiraf ediyorum ama bunun sebebi biraz da, kendimi vererek okumak için en uygun zamanı kollamak istememdi.) Biri, sanıyorum ilk, diğeri de son romanı: Zamandışı Sevişmek ve Kuşatma Altında. Yayımlanmış diyeyim, çünkü yayıma hazır iki romanı daha olduğunu biliyorum. Üretken bir yazar herşeyden önce Alaattin Topçu!

Betimlemelerden çok diyaloglara dayandırıyor Alaattin Topçu romanlarını ve gündelik dilin olanaklarından yararlanıyor alabildiğine. Her iki romanında da otobiyografik özellikler hissediliyor. Özellikle, uzun bir tutukluluk sürecinden sonra şartlı tahliye ile özgürlüğüne kavuşan Selahattin ve Hediye'nin dış dünyaya uyum sağlama çabalarını; kendileriyle, davalarıyla ve çevreleriyle hesaplaşma süreçlerini anlatan Kuşatma Altında'da bu özellik daha ağır basıyor. Ben öyle algıladım.

Selahattin, roman kişilerinden doktorla konuşurken şöyle diyor romanın bir yerinde:

"... Aslında hakikaten bu otuz yıllık tarihimizin yazılması, bugünkü kuşaklara, hatta gelecek kuşaklara aktarılması gereken birçok yönü var. Bunlar büyük oranda unutulup gidilecek. Yaşananlar yaşandığı yerde kalacak. Acılar, işkenceler, ölümler, öldürümler... Hiçbir iz bırakmadan çekip gidecek. Sanatın-edebiyatın gücü de burada değil mi? Her şeyden önce bir 'bellek' olmasında, oluşturmasında değil mi? 'Ruhu olan bir bellek/belgelik...' "

Evet, ruhu olan...Unutmamak, unutturmamak için! İnkâra ve redde sapmadan, hataları abartmadan, suçluluk duymadan, en önemlisi umutsuzluğa yenilmeden!..  Ve tabii, 'devrimci' olarak bilinen insanların, hataları-kusurları-zaaflarıyla etten-kemikten-sinirden oluşmuş 'gerçek' insanlar olduğunu da gözardı etmeden.

Hayat devam ediyor ve değişen ne?

Şiirleri, -tahlilleriyle dikkat çeken- politik yazıları, dergiciliği ve yayıncılığı ile tanınan Alaattin Topçu'nun romancı yönünü de tanımak ve bir dönemi, bizzat yaşamış, içerden bir bakışla anlatan bir kalemden okumak istiyorsanız şiddetle salık veriyorum Alaattin Topçu'nun romanlarını.

Alaattin Topçu'nun dost yüreğine içten selamlarımla ve teşekkürlerimle, bir kez daha.

KUŞATMA ALTINDA, Alaattin Topçu,  Siyah Beyaz Yayınları, Nisan 2007

ZAMANDIŞI SEVİŞMEK, Alaattin Topçu, Suteni Yayınları, 2001